ستون فقرات گردنی، یعنی همان بخش گردنِ ستون فقرات، نقش بسیار مهمی در پشتیبانی از سر، ایجاد حرکت و حفاظت از اعصاب و رگ‌های خونی حیاتی دارد. به دلیل ساختار ظریف و پیچیده‌اش، هرگونه تغییر شکل یا ناهنجاری در این ناحیه می‌تواند باعث درد، محدودیت حرکت، یا حتی مشکلاتی در نگاه کردن روبه‌رو، بلعیدن و تنفس شود. ناهنجاری‌های گردنی (Cervical Deformities) از پیچیده‌ترین مشکلات ستون فقرات هستند و اغلب به مراقبت‌های تخصصی و گاهی جراحی‌های پیشرفته نیاز دارند.

این مشکلات می‌توانند در اثر فرسودگی‌های تدریجی (تغییرات دژنراتیو)، جراحی‌های پیشین (مثل لامینکتومی) یا بیماری‌های التهابی مانند اسپوندیلیت آنکیلوزان ایجاد شوند. این مقاله، علت‌ها، روش‌های تشخیص و درمان‌های نوین (غیرجراحی و جراحی) را به زبان ساده برای بیماران و خانواده‌ها توضیح می‌دهد.

2. آشنایی با ستون فقرات گردنی و اهمیت راستای طبیعی و تراز بودن آن

ستون فقرات گردنی از هفت مهره‌ی کوچک (C1 تا C7) تشکیل شده که با دیسک‌ها، مفاصل و عضلات به هم متصل‌اند. این ساختار ظریف همزمان هم انعطاف‌پذیری دارد و هم استحکام، و وزن سر (حدود ۵ تا ۶ کیلوگرم) را تحمل می‌کند و در عین حال از نخاع و عروق خونی منتهی به مغز حفاظت می‌نماید.

وقتی تعادل و راستای طبیعی گردن از بین برود، سر به سمت جلو متمایل می‌شود و حالتی به نام کیفوز گردنی (cervical kyphosis) ایجاد می‌گردد. این وضعیت فشار زیادی به عضلات وارد می‌کند، تعادل بدن را به هم می‌زند، اعصاب را تحت فشار قرار می‌دهد و ممکن است باعث درد، بی‌حسی یا ضعف در اندام‌ها شود.

3. مهم‌ترین علل ناهنجاری‌های ستون فقرات گردنی

ناهنجاری‌های ستون فقرات گردنی می‌توانند به چند دلیل ایجاد شوند، اما سه علت عمده از همه شایع‌تر هستند:

الف) کیفوز پس از لامینکتومی (Post-Laminectomy Kyphosis) یا ناهنجاری ناشی از درمان

لامینکتومی نوعی جراحی است که برای کاهش فشار از روی نخاع انجام می‌شود. در این عمل، بخشی از استخوان پشت مهره برداشته می‌شود، اما اگر مقدار زیادی از استخوان یا بافت‌های نگهدارنده خارج شوند، ستون فقرات ممکن است پایداری خود را از دست بدهد و به مرور زمان خم شود.

• چگونه اتفاق می‌افتد: قسمت پشتی ستون فقرات مانند نوار کششی عمل می‌کند. وقتی ضعیف شود، وزن سر باعث می‌شود گردن به جلو خم شود.
• چه کسانی در معرض خطرند: بزرگسالانی که چند سطح از ستون فقراتشان جراحی شده و کودکانی که هنوز در حال رشد هستند، آسیب‌پذیرتر هستند. مطالعات نشان داده که این ناهنجاری تا %21 در بزرگسالان و تا %100 در کودکان پس از لامینکتومی ایجاد می‌شود.
• راه‌های پیشگیری: جراحان می‌توانند با روش‌هایی مثل لامینوپلاستی (بازسازی استخوان بدون برداشتن کامل) یا تثبیت با پیچ و میله از بروز این مشکل جلوگیری کنند.

ب) کیفوز دژنراتیو یا فرسایشی (Degenerative Kyphosis)

با افزایش سن، دیسک‌ها و مفاصل گردن به‌تدریج فرسوده می‌شوند. این فرآیند به مرور زمان می‌تواند منجر به کاهش ارتفاع دیسک، تغییر شکل استخوان‌ها و در نهایت خم شدن گردن شود.

• عوامل خطر: افزایش سن، حرکات و فشار تکراری روی گردن، سیگار کشیدن و جراحی‌های قبلی
• علائم: خم شدن تدریجی گردن، خشکی و وضعیت «چانه روی سینه»
• مکانیسم: ابتدا بخش جلویی مهره‌ها دچار فرورفتگی می‌شود و همین باعث می‌شود بار بدن به سمت جلو منتقل شود و خمیدگی تشدید گردد.

ج) اسپوندیلیت آنکیلوزان (Ankylosing Spondylitis یا AS)

AS یک بیماری التهابی و مزمن است که باعث می‌شود رباط‌ها و مفاصل ستون فقرات به مرور زمان استخوانی شوند. این وضعیت در عکس‌برداری به شکل معروف «ستون فقرات بامبو» دیده می‌شود.

• پیشرفت بیماری: از پایین کمر و قسمت لگن آغاز می‌شود و به تدریج به سمت گردن پیش می‌رود و در نهایت ستون فقرات را جوش داده و بی‌حرکت می‌کند.
• نتیجه: خمیدگی شدید به جلو که نگاه مستقیم، غذا خوردن و حتی تنفس را دشوار می‌کند.
• خطر اضافه: در مراحل پیشرفته، استخوان‌ها خشک و شکننده می‌شوند و حتی یک زمین خوردن ساده می‌تواند موجب شکستگی یا تغییر شکل شدید شود که نیاز به مداخله‌ی جراحی فوری دارد.

4. علائم و نشانه‌های بالینی

بیماران مبتلا به ناهنجاری گردنی ممکن است علائم زیر را تجربه کنند:

• درد و خشکی گردن
• محدودیت دامنه‌ی حرکت
• بی‌حسی یا ضعف در دست‌ها و پاها (ناشی از فشار عصبی)
• اختلال در تعادل و هماهنگی
• دشواری در نگاه به روبه‌رو، بلع یا تنفس در موارد شدید

همچنین، تغییر در ظاهر گردن و خستگی ناشی از انقباض دائمی عضلات از شکایات شایع بیماران است. وقتی سر بیش از حد به جلو متمایل شود، عضلات گردن باید مدام برای نگه داشتن آن تلاش کنند که این خود منجر به درد مزمن و احساس خستگی مداوم می‌شود.

5. تشخیص و تصویربرداری ناهنجاری‌های گردنی

تشخیص با یک معاینه‌ی بالینی دقیق شروع می‌شود و به دنبال آن، تصویربرداری‌های تخصصی برای بررسی هم‌راستایی گردن و ستون فقرات انجام می‌گردد:

• رادیوگرافی (X-ray): برای ارزیابی زاویه‌ی انحنا و انعطاف‌پذیری گردن، اغلب شامل عکس‌های ایستاده از تمام بدن برای ارزیابی رابطه‌ی بین گردن و ستون فقرات پشتی و کمری
• MRI: جهت بررسی فشردگی اعصاب، وضعیت دیسک‌ها و سلامت نخاع.
• CT scan: برای دیدن جزئیات استخوان‌ها، جراحی‌های قبلی، شکستگی‌ها یا جوش‌نخوردگی‌های احتمالی.

جراح برای برنامه‌ریزی دقیق درمان، زوایایی مانند C2–C7 لوردوز، T1 اسلوپ و زاویه‌ی عمودی چانه-ابرو (CBVA) را اندازه‌گیری می‌کند تا پس از جراحی، نگاه بیمار به حالت طبیعی بازگردد.

6. سیستم‌های طبقه‎بندی

برای ارزیابی استاندارد، پزشکان از سیستم Ames Classification استفاده می‌کنند که ناهنجاری‌ها را بر اساس محل (فقط گردن، ناحیه‌ی گردنی-پشتی یا کورونال) و ویژگی‌های آن‌ها تقسیم می‌کند. این سیستم همچنین علائم عصبی و وضعیت نگاه افقی را در نظر می‌گیرد تا جراح بتواند برنامه‌ای شخصی‌سازی‌شده و دقیق طراحی کند.

7. گزینه‌های درمانی

درمان بسته به شدت، علت و میزان انعطاف‌پذیری ناهنجاری متفاوت است.

الف) درمان‌های غیرجراحی

در موارد خفیف یا قابل‌انعطاف ممکن است با موارد زیر درمان شوند:

• فیزیوتراپی: برای تقویت عضلات گردن و پشت.
• بریس گردنی: جهت حمایت موقت از وضعیت بدن.
• دارو و تزریق: برای کاهش درد و التهاب.

اما در موارد شدید یا سفت، درمان جراحی معمولاً ضروری است.

ب) درمان‌های جراحی

هدف جراحی، کاهش فشار از روی اعصاب، بازگرداندن راستای طبیعی گردن و تثبیت ستون فقرات است. تکنیک جراحی بسته به نوع ناهنجاری متفاوت است.

1. جراحی قدامی یا از جلو (Anterior Approach)

در این روش به ناحیه جلوی گردن دسترسی پیدا می‌شود و زمانی استفاده می‌شود که مشکل در دیسک‌ها یا بدنه‌ی مهره‌های جلوی ستون فقرات باشد.

• دیسککتومی و فیوژن قدامی گردن (ACDF): برداشتن دیسک آسیب‌دیده و جوش دادن مهره‌ها.
• کورپکتومی و فیوژن قدامی گردن (ACCF): برداشتن بخشی از مهره برای آزادسازی نخاع.
• استئوتومی قدامی (ATO): تراشیدن استخوان برای اصلاح ناهنجاری‌های سفت.

در بسیاری از موارد، برای پایداری بیشتر، این روش با جراحی از پشت ترکیب می‌شود.

2. جراحی خلفی یا از پشت (Posterior Approach)

در مواردی که ناهنجاری شدید یا چند سطحی باشد، جراح ممکن از از پشت گردن عمل را انجام دهد.

• استئوتومی اسمیت-پترسن (SPO): اصلاح ناهنجاری‌های خفیف با برداشتن بخش کوچکی از استخوان و بافت نرم
• استئوتومی سابتراکشن پدیکل (PSO): برای اصلاح انحرافات شدید و ثابت، به‌ویژه در محل اتصال گردن و قفسه سینه (C7–T1)

این جراحی‌ها به دقت بسیار بالا نیاز دارند و معمولاً با مانیتورینگ عصبی حین عمل انجام می‌شوند.

3. جراحی ترکیبی (360 درجه)

در ناهنجاری‌های پیچیده، ممکن است نیاز به جراحی از هر دو سمت (جلو و پشت) باشد تا نخاع کاملاً آزاد شود و راستای گردن اصلاح گردد. این روش دشوارتر است اما نتایج پایدارتر و دقیق‌تری دارد.

8. استفاده از پیوند استخوان و ایمپلنت‌ها

برای پایداری بلندمدت، جراحان از پیوند استخوان یا قفس‌های تیتانیومی بین مهره‌ها استفاده می‌کنند:

• اتوگرفت یا پیوند خودی (Autograft): استخوان گرفته‌شده از لگن خود بیمار (بالاترین کیفیت در جوش‌خوردگی)
• آلوگرفت یا پیوند از اهداکننده (Allograft): استخوان اهدایی از بانک بافت
• قفسه‌های مصنوعی یا ایمپلنت‌های تیتانیومی: برای حفظ راستا و پشتیبانی مکانیکی

9. مانیتورینگ حین عمل جراحی

در طول جراحی، با استفاده از پایش عصبی، عملکرد نخاع و اعصاب به‌صورت لحظه‌ای بررسی می‌شود تا خطر آسیب عصبی به حداقل برسد.

10. عوارض احتمالی

هرچند جراحی‌های مدرن گردنی بسیار ایمن‌تر از گذشته هستند، اما هنوز خطراتی مانند موارد زیر وجود دارند:

• مشکل در بلع (Dysphagia)
• ضعف موقت در عصب C5
• عفونت یا مشکلات زخم
• عوارض تنفسی
• شکستگی یا جوش‌نخوردن استخوان (پسودآرتروز)

براساس پژوهش‌ها، حدود %45-40 بیماران دچار عارضه‌های جزئی و موقتی می‌شوند که اغلب قابل‌کنترل هستند.

11. دوران نقاهت و نتایج عمل جراحی

بهبودی کامل ممکن است چند ماه طول بکشد. بیماران معمولاً برای مدتی از گردنبند طبی استفاده می‌کنند و سپس فیزیوتراپی آغاز می‌شود.

هدف جراحی تنها اصلاح شکل گردن نیست، بلکه بازگرداندن عملکرد طبیعی، کاهش درد و بهبود کیفیت زندگی است. بسیاری از بیماران پس از جراحی گزارش می‌دهند که درد و بی‌حسی‌شان برطرف شده و توانایی نگاه به جلو و انجام فعالیت‌های روزانه را دوباره به دست آورده‌اند.

12. انتخاب جراح مناسب

اصلاح ناهنجاری‌های گردنی از پیچیده‌ترین جراحی‌های ستون فقرات است و نیاز به تجربه بالا و آشنایی کامل با تکنیک‌های پایش عصبی دارد.

دکتر بابک میرزاشاهی، جراح برجسته‌ی ستون فقرات، از متخصصان پیشرو در درمان ناهنجاری‌های ستون فقرات به‌ویژه کیفوز گردنی و عوارض پس از لامینکتومی است. تجربه‌ی گسترده‌ی ایشان در جراحی‌های اصلاحی و استفاده از روش‌های نوین و کم‌تهاجمی، باعث شده نتایج درمان بیماران با ایمنی و موفقیت بالا همراه باشد.