توراکوپلاستی (Thoracoplasty) یک تکنیک جراحی تخصصی است که برای اصلاح برجستگی دندهها یا همان «ریبهامپ» (Rib Hump) انجام میشود؛ حالتی که اغلب در بیماران مبتلا به اسکولیوز قفسهی سینه دیده میشود. در جراحی اصلاح انحراف ستون فقرات، ابزارها و پیچهای فلزی موجب صاف شدن انحنای ستون میشوند، اما چرخش مهرهها باعث پیچخوردگی دندهها نیز میگردد و در نتیجه یک سمت پشت بیمار بیرونزدگی پیدا میکند.
این بیرونزدگی یا «دندهی برجسته» معمولاً ظاهر بدن را نامتقارن نشان میدهد و میتواند بر وضعیت بدن، اعتمادبهنفس و حتی طرز ایستادن بیمار تأثیر بگذارد. هدف توراکوپلاستی اصلاح همین برجستگی است تا تقارن ظاهری بدن بهبود یابد و شکل طبیعیتری برای قفسهی سینه ایجاد شود.
افزون بر جنبهی زیبایی، توراکوپلاستی کاربرد عملکردی نیز دارد؛ زیرا استخوانهای دندهی خارج شده را میتوان بهعنوان منبع پیوند استخوان (Bone Graft) برای جوشخوردن مهرهها استفاده کرد. با وجود پیشرفتهای چشمگیر در ابزارهای جدید اصلاح اسکولیوز، این تکنیک همچنان یکی از روشهای مؤثر و مکمل برای دستیابی به نتایج بهینه در بیماران انتخابشده است.
- نقش قفسهی سینه در اسکولیوز
اسکولیوز یک تغییر شکل سهبعدی است که شامل موارد زیر میشود:
- انحراف جانبی ستون فقرات (خمیدگی به پهلو در صفحهی کرونال)
- کاهش قوس طبیعی پشت (صاف شدن در صفحهی ساژیتال)
- چرخش مهرهها (پیچ خوردن در صفحهی عرضی)
در اثر این چرخش، دندههای سمت بیرونی منحنی به عقب و بیرون رانده میشوند و دندههای سمت دیگر به جلو فشرده میگردند. در نتیجه یک سمت پشت بدن برآمدهتر دیده میشود که همان ریبهامپ است. برای بسیاری از نوجوانان مبتلا به اسکولیوز ایدیوپاتیک (AIS)، این برجستگی دندهها مهمترین و قابلمشاهدهترین بخش تغییر شکل بدن است و اغلب دلیل اصلی مراجعهی آنها یا والدینشان به پزشک محسوب میشود.
- موارد کاربرد و منع انجام توراکوپلاستی
توراکوپلاستی معمولاً در بیماران زیر انجام میشود:
- مبتلایان به اسکولیوز ناحیهی سینه یا انحرافات دوگانه با برجستگی دندهای (Double Major Curve)
- بیمارانی که ارتفاع ریبهامپ (قوز دندهای) آنها بیش از ۲۰ میلیمتر یا زاویهی برجستگی بیش از ۱۰ درجه است
- نوجوانان مبتلا به اسکولیوز ایدیوپاتیک با عدم تقارن قابل توجه در ظاهر بدن
در مقابل، بیماران با عملکرد تنفسی ضعیف یا بیماریهای ریوی شدید ممکن است برای این عمل مناسب نباشند. معمولاً جراحان ترجیح میدهند این روش بعد از نزدیک شدن بیمار به بلوغ اسکلتی انجام شود تا احتمال رشد مجدد دندهها و بازگشت برجستگی کاهش یابد. البته استفاده از پیچهای پدیکولار مدرن، ریسک بازگشت را بهطور چشمگیری کم کرده است.
- اصول جراحی و تکنیکهای توراکوپلاستی
توراکوپلاستی معمولاً از طریق همان برشی انجام میشود که برای جراحی ستون فقرات (فیوژن خلفی) استفاده شده است، بنابراین نیاز به برش جدید ندارد و به این ترتیب، از ایجاد اسکار جدید جلوگیری میشود. در این روش، بخش کوچکی از چند دنده در ناحیهی برجسته برداشته میشود تا شکل بیرونی قفسهی سینه متقارنتر شود.
الف) توراکوپلاستی محدب خلفی (Posterior Convex Thoracoplasty)
رایجترین روش توراکوپلاستی است که معمولاً پس از ابزارگذاری ستون فقرات انجام میشود و مراحل آن شامل:
- ایجاد برش در خط وسط پشت
- کنار زدن دقیق عضلات ستون فقرات در سمت برجسته
- نمایان کردن دندههای درگیر و جدا کردن لایهی پوشانندهی استخوان (پریوستئوم)
- برداشتن بخشی از هر دنده (حدود ۴ تا ۵ سانتیمتر از هرکدام)
- کنترل خونریزی و پر کردن فواصل با استفاده از موم استخوان و مواد جذبشونده مانند ژلفوم (Gelfoam)
- استفاده از قطعات دندهی برداشته شده بهعنوان پیوند استخوان برای فیوژن مهرهها
معمولاً ۴ تا ۸ دنده در این ناحیه اصلاح میشوند. در عرض چند ماه (حدود ۳ تا ۶ ماه) دندهها تا حدی بازسازی میشوند و فواصل بین آنها پر میشود.
ب) توراکوپلاستی مقعر خلفی (Posterior Concave Thoracoplasty)
در برخی موارد خاص، جراح ممکن است بخشی از دندههای سمت دیگر منحنی را نیز بردارد تا با کاهش مقاومت ساختاری قفسهی سینه، انعطاف ستون فقرات افزایش یابد. این روش در منحنیهای بسیار سفت کاربرد دارد ولی به دلیل احتمال تحریک پردهی جنب (پلور) و تجمع مایع، امروزه کمتر انجام میشود.
ج) توراکوپلاستی قدامی (Anterior Thoracoplasty)
در مواردی که جراحی از طریق باز کردن قفسهی سینه انجام میشود (مثلاً در ترکیب با جراحی قدامی-خلفی)، ممکن است توراکوپلاستی از جلو انجام گیرد. در این حالت، بخش پشتی چند دنده برداشته میشود که علاوه بر اصلاح شکل، منبع غنی پیوند استخوان نیز فراهم میکند. بنابراین این روش با فراهم کردن حجم زیادی از مادهی گرافت استخوانی، به ویژه در ناهنجاریهای نوروماسکولار یا کیفوز شدید مفید است.
- مزایای مورد انتظار توراکوپلاستی
توراکوپلاستی هنگامی که همراه با فیوژن ستون فقرات انجام شود، چندین مزیت ارائه میدهد:
الف) کاهش برجستگی دندهها
مطالعات بالینی نشان دادهاند که انجام توراکوپلاستی موجب بهبود قابلتوجه ظاهری میشود:
- کاهش میانگین ۴۴ درصدی ارتفاع ریبهامپ
- کاهش 66 درصدی در زاویهی قوز
- بهبود ۷۰ درصدی در بیمارانی که همزمان اصلاح چرخش مهرهها (DVR) نیز انجام شده است
بیماران پس از جراحی معمولاً رضایت بالایی از ظاهر بدن خود دارند و احساس اعتمادبهنفس بیشتری گزارش میکنند.
ب) منبع پیوند استخوان
دندههای برداشتهشده بهعنوان پیوند استخوان طبیعی خود بیمار مورد استفاده قرار میگیرند. این امر نیاز به برداشت استخوان از لگن (که دردناکتر است) را حذف میکند و عوارض را کاهش میدهد. مطالعات نشان دادهاند که میزان جوشخوردگی با پیوند دندهها برابر یا حتی بهتر از پیوند استخوان لگنی است.
ج) بهبود تقارن بدن
با اصلاح همزمان ستون فقرات و قفسهی سینه، تقارن کلی بدن از جمله تعادل شانهها، خط کمر و وضعیت ایستادن بهبود مییابد و فرم بدن طبیعیتر میشود.
- ریسکها و عوارض احتمالی
اگرچه این جراحی ایمن و کمعارضه است، اما مانند هر عمل دیگر ممکن است با مشکلاتی همراه باشد که اغلب خفیف و موقتی هستند:
عوارض احتمالی | توضیح و درمان |
پارگی خفیف پلور (%10-5) | معمولاً کوچک است و بدون مشکل جدی بهبود مییابد؛ در صورت تجمع مایع، تخلیه موقت با لولهی قفسهی سینه انجام میشود. |
خونریزی | معمولاً جزئی است و تفاوت قابلتوجهی با جراحی فیوژن ندارد. حدود 30 دقیقه به مدت زمان جراحی اضافه میکند. |
بیحسی یا درد بین دندهای | در حدود %20 بیماران دیده میشود و معمولاً طی چند هفته به صورت خودبهخودی برطرف میشود. |
کاهش عملکرد تنفسی موقت | ظرف 12-6 ماه به وضعیت طبیعی بازمیگردد. |
رشد مجدد دندهها یا بازگشت برجستگی | بسیار نادر است، بهویژه با استفاده از ابزارهای پایداری مدرن. |
بهطور کلی، مطالعات نشان میدهند که توراکوپلاستی تأثیر منفی پایدار بر عملکرد ریهها ندارد.
- عملکرد تنفسی پس از توراکوپلاستی
به دلیل برداشتن بخشی از دندهها در طی این عمل جراحی، ممکن است در ماههای ابتدایی اندکی کاهش در حجم تنفسی دیده شود، اما این تغییر معمولاً موقتی است.
مطالعات مختلف، کاهش خفیف عملکرد تنفسی در سه ماه اول را گزارش کردهاند، ولی پس از یک سال، عملکرد ریهها به سطح اولیه یا بالاتر از آن بازمیگردد. به بیان ساده، در نوجوانان سالم، فواید زیبایی و روانی این جراحی بسیار بیشتر از اثرات موقت تنفسی است.
- دورهی بهبودی و توانبخشی
بیماران معمولاً ۵ تا ۷ روز در بیمارستان بستری میمانند. پس از جراحی، کنترل درد با دارو انجام میشود و تمرینهای تنفسی برای حفظ ظرفیت ریهها آغاز میگردد. گاهی برای حمایت بیشتر، از بریس یا جلیقهی کمکی موقت استفاده میشود.
بازگشت به فعالیتهای سبک معمولاً ظرف ۴ تا ۶ هفته ممکن است و پس از چند ماه، بیمار بهطور کامل به فعالیتهای روزمره بازمیگردد. در این مدت دندهها به تدریج بازسازی میشوند و قفسهی سینه استحکام و انعطاف طبیعی خود را بازمییابد.
- نتایج طولانیمدت
مطالعات بلندمدت نشان میدهند که توراکوپلاستی در کنار فیوژن ستون فقرات، ایمن و بادوام است:
- میانگین اصلاح برجستگی: %72-57
- رضایت بیماران: بالای %90
- نرخ موفقیت جوشخوردگی مهرهها: بیش از %95
- عملکرد ریوی: بازگشت کامل به سطح اولیه طی یک سال
دو سال پس از عمل، بیشتر بیماران از وضعیت بدنی، تقارن شانهها و اعتمادبهنفس بالاتری برخوردارند.
- تکنیکهای نوین و روندهای مدرن
در گذشته، جراحان بخشهای وسیعتری از دندهها را برمیداشتند، اما امروزه تمرکز بر برداشت محدود و انتخابی است. با پیشرفت ابزارهای اصلاح سهبعدی ستون فقرات، نیاز به برداشتن زیاد دندهها کاهش یافته است.
نوآوریهای جدید شامل موارد زیر است:
- استفاده از برشهای کوچکتر و جداسازی با حفظ عضلات
- تصویربرداری و ناوبری حین عمل برای دقت بیشتر
- توراکوپلاستی کمتهاجمی با برداشت محدود دندهها
این روشها موجب کاهش خونریزی، درد و زمان بهبودی شده و در عین حال، نتایج ظاهری بسیار رضایتبخشی دارند.
- دیدگاه بیمار و خانواده
برای بسیاری از نوجوانان مبتلا به اسکولیوز، بیرونزدگی دندهها صرفاً یک تغییر فیزیکی نیست، بلکه بر روحیه، اعتمادبهنفس و روابط اجتماعی آنها تأثیر میگذارد. توراکوپلاستی با اصلاح این ناهماهنگی ظاهری، نهتنها فرم بدن را متعادلتر میکند بلکه احساس مثبتتری نسبت به بدن ایجاد مینماید و هنگامی که توسط یک جراح با تجربه انجام شود، هر دو تراز عملکردی و رفاه روانی را افزایش میدهد.
خانوادهها باید بدانند که اصلاح ستون فقرات، ساختار درونی را صاف میکند، اما توراکوپلاستی ظاهر بیرونی بدن را متقارنتر میسازد و مکمل درمان اصلی است.
- نقش جراح متخصص
توراکوپلاستی به دقت و آشنایی عمیق با آناتومی قفسهی سینه و ستون فقرات نیاز دارد و باید تنها توسط جراحان مجرب در زمینهی اصلاح این گونه ناهنجاریها انجام شود.
دکتر بابک میرزاشاهی از جراحان برجستهی ستون فقرات و متخصص اصلاح دفورمیتی است که تجربهی فراوانی در انجام توراکوپلاستی و جراحیهای پیچیدهی اسکولیوز دارد. ایشان با بهرهگیری از تکنیکهای نوین و رویکردی بیمارمحور، نتایجی ایمن و زیباییشناسانه برای بیماران فراهم میکنند و از نامآوران این حوزه در ایران به شمار میروند.
توراکوپلاستی همچنان یکی از روشهای ارزشمند در جراحی اسکولیوز است. این تکنیک با بازسازی متقارن قفسهی سینه، هم زیبایی بدن و هم تعادل ستون فقرات را بهبود میبخشد.
وقتی همراه با فیوژن و اصلاح ستون فقرات انجام شود، اصلاحی سهبعدی و کامل بهدست میدهد؛ یعنی نهتنها انحنای ستون، بلکه ظاهر کلی بدن نیز به وضعیت طبیعی بازمیگردد.
با برنامهریزی دقیق جراحی و مراقبت مناسب پس از عمل، بیماران میتوانند بهبود پایدار در وضعیت بدنی، تنفس و اعتمادبهنفس خود را تجربه کنند و با قامتی صافتر و اطمینان بیشتر به زندگی روزمره بازگردند.
